Słoń bez trąby

Film "Berek" Artura Żmijewskiego z roku 1999.  Opowieść o nagich ludziach, sfilmowanych w jakiejś piwnicy i w komorze gazowej jednego z byłych obozów zagłady (którego?). Biegają tam, bo jest im zimno, grają w berka … Sztuka współczesna. Niedawno film wzbudził drobną uwagę podczas wystawy "Obok" w Berlinie. W ten sposób, że został usunięty. Wiadomo, skandal. Obejrzałem go w necie i przyznam, że – jak dla mnie – żadna z niego sztuka awangardowa, ani kontrowersja, tylko zwykły konsumpcjonizm. Niczym element "makdonaldyzacji" – używając określenia Ritzer’a – szybko, sprawnie podany. (Obrazek trwa półtorej minuty, oryginał ponoć 3:40). No i właściwie do żadnych przemyśleń nie musi taki eksperyment prowadzić. Temat wypadałoby poznać z różnych źródeł. Sama sztuka, jako "wyższa forma przekazu" nie wystarczy. Tyle z tego wyciągnąłem, będąc pewnie ignorantem.

Moją próżność jednak zajęły głosy w sprawie "Berka". Przykładowo, opinia pani Doroty Jareckiej, iż "Film Żmijewskiego, owszem, jest trudny i ryzykowny, wystawiający wrażliwość widza na próbę. Ale nie ma nic bardziej niesprawiedliwego niż […] oskarżenie" obrazu o antysemityzm. Zdaje się, iż bardziej niesprawiedliwe jest chociażby negowanie istnienia komór gazowych, jak ma to czasem miejsce, ale to tak na marginesie. Bo, że jest to film o nas, o "Sąsiadach", to już tworzenie bytów nieistniejących. Choć w granicach interpretacji pewnie dopuszczalne. Niemniej argumenty słabe. Pani Jarecka zdaje się moralizować, że Żydzi w komorach gazowych narrację Grossa reprezentowali. (Wystarczy przeczytać relacje byłych więźniów Sonderkommand, aby dowiedzieć się, co przed śmiercią w komorach wypowiadali Żydzi, względem kogo byli wzburzeni).
Wypada więc chyba potraktować takowy element weny twórczej, jak i jego interpretację adekwatną na tę okazję "brzytwą Ockhama".

Dorota Jarecka, Żmijewski przez pryzmat Littella, Wyborcza.pl, 17.11.2011.